Po ponad 80 latach od niemieckiej grabieży zbiory zoologiczne z Warszawy zostały objęte ochroną konserwatorską. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego poinformowało o wpisaniu do rejestru zabytków ruchomych 37 okazów przyrodniczych i 46 książek naukowych, które w listopadzie 1939 roku naziści wywieźli z Państwowego Muzeum Zoologicznego w Warszawie. Bezcenne zbiory odzyskano w 2022 roku dzięki współpracy polskich i austriackich instytucji.
Historia tych eksponatów sięga pierwszych miesięcy niemieckiej okupacji Warszawy. W dniach 8–9 listopada 1939 roku z Państwowego Muzeum Zoologicznego zrabowano okazy przyrodnicze, książki naukowe oraz wyposażenie wykorzystywane przez badaczy. Przedmioty załadowano na ciężarówki i wywieziono z Polski.

Za grabież odpowiadała nazistowska jednostka działająca w ramach organizacji SS-Ahnenerbe. Akcją kierował Eduard Paul Tratz, zoolog i ówczesny dyrektor muzeum Haus der Natur w austriackim Salzburgu. Zachowała się sporządzona przez niego lista wywiezionych obiektów, a także archiwalne nagranie dokumentujące wynoszenie eksponatów z warszawskiego muzeum.
Pierwszy przełom nastąpił w czerwcu 1945 roku. Nowy dyrektor Haus der Natur poinformował władze okupacyjne, że w placówce znajdują się przedmioty zrabowane z Polski. Do ich identyfikacji skierowano dr Marię Felińską, która rozpoznała ponad 200 obiektów pochodzących z polskich zbiorów.
Wśród odnalezionych przedmiotów znajdowały się książki, preparaty ssaków i ptaków, czaszki oraz szkielety. W kwietniu 1946 roku odzyskane eksponaty wróciły do Warszawy wraz z transportem dzieł sztuki odnalezionych przez Bohdana Urbanowicza na zamku Fischhorn w Austrii.

Nie oznaczało to jednak zakończenia poszukiwań. W 2000 roku w bibliotece Haus der Natur odkryto kolejne książki opatrzone pieczęciami przedwojennego warszawskiego muzeum. Zostały one przekazane Muzeum i Instytutowi Zoologii Polskiej Akademii Nauk.
Kolejne ustalenia przyniosły badania prowadzone w Salzburgu od 2010 roku, dotyczące historii tamtejszej instytucji w okresie nazistowskim. W 2017 roku austriackie muzeum poinformowało Ambasadę RP w Wiedniu o zidentyfikowaniu następnych przedmiotów pochodzących z Warszawy.

Rozpoczęte wówczas wspólne badania polskich i austriackich specjalistów pozwoliły ustalić pochodzenie kolejnych zbiorów. W październiku 2021 roku przedstawiciele Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Muzeum i Instytutu Zoologii PAN przeprowadzili oględziny eksponatów przechowywanych w Salzburgu.
Ostatecznie zidentyfikowano 37 okazów zoologicznych oraz 46 książek naukowych, które stanowiły polskie straty wojenne. Wszystkie te obiekty powróciły do kraju w maju 2022 roku. Następnie zostały zaprezentowane na wystawie „Utracone/Odzyskane” w Kordegardzie, Galerii Narodowego Centrum Kultury w Warszawie.

W 2025 roku Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego wszczęło z urzędu postępowanie dotyczące objęcia odzyskanej kolekcji ochroną konserwatorską. Jak poinformował obecnie resort, procedura zakończyła się wpisaniem obiektów do rejestru zabytków ruchomych.
Odzyskana kolekcja stanowi nie tylko materiał o wartości naukowej, lecz także świadectwo strat poniesionych przez polskie instytucje badawcze podczas II wojny światowej. Wpis do rejestru zabytków zapewnia jej dodatkową ochronę prawną i konserwatorską.


