„Dama z wachlarzem” wróciła do Wilanowa po niemal 80 latach od zaginięcia podczas II wojny światowej. XIX-wieczna grafika, wywieziona prawdopodobnie przez Niemców jesienią 1944 roku, została rozpoznana dzięki oznaczeniom zachowanym na odwrocie. Jej odzyskanie umożliwiło niemieckie małżeństwo z Berlina, które w 2023 roku skontaktowało się z polskim Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Dzieło można obecnie oglądać na wystawie „Utracone / Odzyskane. Oblicza kobiet” w warszawskiej Kordegardzie.
„Dama z wachlarzem”, znana również pod tytułem „Dama stojąca w białej sukni z wachlarzem w ręku”, pochodzi najprawdopodobniej z XIX wieku. Jest oleodrukiem z ręcznie podmalowanymi elementami, wykonanym na papierze naklejonym następnie na płótno. Autor dzieła pozostaje nieznany.
Grafika należała do historycznego wyposażenia pałacu w Wilanowie. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z „Inwentarza obrazów” z 1877 roku. Następnie została wymieniona w „Katalogu obrazów i umeblowania, które znajduje się w Pałacu w Wilanowie” z 1895 roku, opracowanym przez Georgesa Duchesne’a. W dokumentach figurowała pod numerem inwentarzowym 775, który po latach odegrał kluczową rolę w jej identyfikacji.
Podobnie jak wiele innych zabytków stanowiących wyposażenie wilanowskiej rezydencji, grafika została najprawdopodobniej wywieziona jesienią 1944 roku podczas akcji prowadzonej przez niemieckiego komisarza Alfreda Schellenberga. Przez kolejne dziesięciolecia miejsce jej przechowywania pozostawało nieznane, a dzieło figurowało wśród polskich strat wojennych.
Przełom nastąpił w maju 2023 roku, kiedy z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego skontaktowało się niemieckie małżeństwo z Berlina. Dotychczasowi posiadacze grafiki odkryli na jej odwrocie oznaczenia wskazujące na pochodzenie z przedwojennej kolekcji wilanowskiej.
Za kartonem zasłaniającym tylną część dzieła znajdowała się nalepka z numerem inwentarzowym 775 oraz historyczny stempel wykonany czarną farbą przez szablon, z napisem „GALERYA OBRAZÓW W WILLANOWIE”. Zachowane oznaczenia pozwoliły powiązać odnalezioną grafikę z dokumentacją pałacowych zbiorów.
Po ustaleniu, że obiekt stanowi polską stratę wojenną, niemieckie małżeństwo zdecydowało o jego bezwarunkowym zwrocie. We wrześniu 2023 roku „Dama z wachlarzem” powróciła do Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie. Oficjalna uroczystość przekazania odzyskanego dzieła odbyła się 20 września w siedzibie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Obecnie grafikę można oglądać na jubileuszowej, dziesiątej wystawie „Utracone / Odzyskane. Oblicza kobiet” w Kordegardzie – Galerii Narodowego Centrum Kultury w Warszawie. Wernisaż odbył się 21 października 2026 roku, a ekspozycja jest dostępna dla zwiedzających od 22 października do 6 grudnia.
Wystawa poświęcona jest odzyskanym dziełom sztuki przedstawiającym kobiety. Obejmuje obiekty utracone zarówno podczas II wojny światowej, jak i w wyniku późniejszych kradzieży. Wśród prezentowanych prac znalazły się portrety arystokratek, przedstawienia matek i dzieci, świętych oraz sceny ukazujące kobiety w codziennym życiu.
Obok „Damy z wachlarzem” można zobaczyć między innymi XVII-wieczną „Madonnę z Dzieciątkiem”, odnalezioną na aukcji w Tokio i odzyskaną w 2023 roku, „Dziewczynkę z kanarkiem” Leopolda Loefflera oraz „Lato” Berthy Wegmann. Na ekspozycji prezentowane są również dzieła pochodzące ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Narodowego we Wrocławiu, Łazienek Królewskich, Muzeum Śląskiego i Zamku Królewskiego na Wawelu.
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego informuje, że w ostatnich latach dzięki działaniom restytucyjnym odzyskano ponad 920 obiektów. Obecnie prowadzonych jest ponad 200 spraw dotyczących poszukiwania i odzyskiwania dóbr kultury w 18 krajach.
Wystawę „Utracone / Odzyskane. Oblicza kobiet” można oglądać w Kordegardzie przy ulicy Krakowskie Przedmieście 15 w Warszawie. Galeria jest czynna od wtorku do piątku w godzinach 11–19 oraz w soboty i niedziele od 11 do 17. W poniedziałki pozostaje zamknięta.
Wstęp na wystawę jest bezpłatny.
